Dr Maria Arno bada zjawisko ponownego wykorzystania przestrzeni sakralnych

W swojej książce dr inż. arch. Maria Arno z Wydziału Architektury PW analizuje adaptacyjne przekształcanie kościołów rzymskokatolickich na podstawie przykładów z Polski, Niemiec, Niderlandów i Belgii. Autorka podejmuje złożoną problematykę styku teologii, ochrony dziedzictwa oraz współczesnych potrzeb społecznych, ukazując, w jaki sposób przestrzenie sakralne mogą zyskiwać nowe, świeckie funkcje, przy jednoczesnym zachowaniu ich duchowego, historycznego i kulturowego znaczenia.

Łącząc perspektywy historyczne, teologiczne, architektoniczne oraz prawno-instytucjonalne, dr Arno śledzi ewolucję zjawiska ponownego wykorzystania kościołów. Osadzając zagadnienie adaptacyjnego ponownego wykorzystania budynków religijnych w szerszym kontekście współczesnej Europy, przedstawia rosnące znaczenie tego tematu w świetle procesów sekularyzacji, zmian demograficznych oraz złożonych wyzwań związanych z ochroną dziedzictwa. Porównawcze profile narodowe obejmują analizę demografii religijnej, infrastruktury kościelnej oraz modeli zarządzania nieruchomościami. Refleksje teologiczne dotyczą z kolei symboliki przestrzeni kościelnej, prawa kanonicznego, procedury profanacji oraz wytycznych episkopatów w wybranych krajach. 

Obraz (old)

Praca analizuje ponowne wykorzystanie kościołów z szerokiej perspektywy historycznej, kulturowej i filozoficznej, rozpoczynając od przeglądu przykładów historycznych, śledząc przemiany od przekształcania pogańskich świątyń w pierwsze kościoły chrześcijańskie po współczesne adaptacje zdekonsekrowanych świątyń na biblioteki, muzea i centra społecznościowe. Uwaga czytelnika zostaje skierowana na zjawisko sekularyzacji, z omówieniem jego genezy, definicji oraz różnorodnych interpretacji, a także miejsca religii w świeckiej rzeczywistości. Książka podejmuje również temat religii w warunkach sekularyzmu, koncentrując się na takich zagadnieniach jak pamięć, przestrzeń i wartości, a także duchowości i systemów wartości – zarówno w kontekście europejskim, jak i globalnym, ukazując zróżnicowane sposoby, w jakie społeczności odnoszą się do dziedzictwa religijnego. Szczególny nacisk położono na etyczną odpowiedzialność architektów przy ingerencji w historyczne obiekty sakralne, z uwzględnieniem autentyczności, symboliki oraz zachowania tożsamości wspólnoty.

Zróżnicowane podejście

Autorka oparła swoją pracę na 25 studiach przypadków z Polski, Niemiec, Niderlandów i Belgii. Prezentują one różnorodne modele adaptacji – od zachowania ciągłości funkcji liturgicznej po radykalne transformacje – w kontekstach kulturowych, społecznych, komercyjnych, mieszkaniowych i międzyreligijnych. Dr Arno opisuje kryteria doboru przykładów budynków sakralnych, przebieg wizyt terenowych, analizę dokumentów oraz półustrukturyzowane wywiady, zapewniając przejrzystość i rzetelność procesu badawczego. 

– Przykłady te stanowią zrównoważony zestaw obejmujący różne okresy historyczne, style architektoniczne, konteksty geograficzne oraz współczesne funkcje, a każdy z nich opiera się na jednolitym schemacie analitycznym, uwzględniającym trzy kluczowe wymiary. Po pierwsze, omawiany jest kontekst historyczny i urbanistyczny kościoła, w tym jego geneza, lokalizacja oraz rola w społeczności. Po drugie, analizowana jest transformacja architektoniczna budynku, ze szczególnym uwzględnieniem zmian w jego formie i strukturze. Po trzecie, przedstawiona zostaje adaptacja do nowej funkcji, obejmująca modyfikacje wnętrza, charakter nowego przeznaczenia oraz sposób, w jaki odnosi się ono do sakralnego dziedzictwa miejsca lub je zachowuje – podkreśla dr inż. arch. Maria Arno z Wydziału Architektury PW.

W książce omówione zostają teologiczne podstawy adaptacji budynków kościelnych, z odwołaniem do prawa kanonicznego, encyklik papieskich, oficjalnych wytycznych oraz dokumentów doktrynalnych. Poruszony zostaje również problem profanacji, wraz z precyzyjnym wyjaśnieniem jej znaczenia oraz okoliczności, w których może ona zachodzić. Zawiera ona także analizę porównawczą stanowisk konferencji episkopatów w takich krajach jak: Niderlandy, Niemcy i Belgia. Łącząc perspektywy teologiczne i kanoniczne z uwarunkowaniami regionalnymi, ukazuje trwałe znaczenie przestrzeni sakralnej oraz wskazuje kierunki adaptacji, które mogą być akceptowalne dla poszczególnych episkopatów w określonych kontekstach. 

Autorka przedstawia pogłębione, porównawcze ujęcie krajobrazu religijnego oraz zarządzania majątkiem kościelnym w Niderlandach, Belgii, Niemczech i Polsce, prezentując wyrazistą perspektywę na adaptacyjne ponowne wykorzystanie obiektów sakralnych. Każdy profil krajowy prezentuje kluczowe dane dotyczące przynależności religijnej, ukazując trendy w uczestnictwie w praktykach religijnych, liczbie wiernych oraz procesach sekularyzacji. 

– Zestawienie czterech kontekstów pozwala ukazać, w jaki sposób odmienne polityki, postawy kulturowe oraz wzorce życia religijnego wpływają zarówno na możliwości, jak i ograniczenia związane z adaptacją. Podejście porównawcze uwydatnia nie tylko wspólne wyzwania związane z ochroną i reinterpretacją przestrzeni sakralnych w Europie, lecz także różnorodne strategie stosowane w celu zapewnienia ich dalszej aktualności i znaczenia – wyjaśnia dr Arno. 

Łącznie przykłady te ukazują szerokie spektrum strategii adaptacyjnych – od wrażliwych interwencji zachowujących elementy liturgiczne po odważne przekształcenia całkowicie redefiniujące przestrzeń – oferując jednocześnie krytyczną refleksję nad ich skutecznością, ograniczeniami oraz odbiorem społecznym.

Przyszłość z poszanowaniem dziedzictwa

Książka syntetyzuje najważniejsze wyniki badań oraz podejmuje refleksję nad ich szerszym znaczeniem dla przyszłości ponownego wykorzystania kościołów. Szczególny nacisk kładzie na identyfikację nowych funkcji, które respektują duchowe i architektoniczne dziedzictwo obiektu, unikając jednocześnie jakiegokolwiek wrażenia profanacji. Kwestie te mają zasadnicze znaczenie dla zapewnienia, że przejście od funkcji sakralnej do świeckiej odbywa się w sposób godny, wrażliwy i świadomy kulturowo. Wnioski wskazują na najbardziej odpowiednie kierunki adaptacji – takie, które zachowują wartości historyczne i sakralne, a jednocześnie pozostawiają możliwość ewentualnej ponownej sakralizacji w przyszłości. Ostatecznie adaptacja kościołów ukazana zostaje jako jedno z definiujących zjawisk naszych czasów – wyzwanie, wobec którego obecne pokolenie musi zająć odpowiedzialne stanowisko i które powinno przekazać, z należytą troską, przyszłym użytkownikom tych przestrzeni.

Publikacja skierowana jest do architektów, historyków, teoretyków sztuki, badaczy architektury, konserwatorów zabytków, duchownych oraz zarządców obiektów sakralnych, a także do wszystkich osób zainteresowanych przyszłością architektury sakralnej. Książka ma charakter wielowarstwowy i interdyscyplinarny. Publikacja ukazała się w serii Routledge Research in Architectural Conservation and Historic Preservation. Pierwszy rozdział ksiażki Introduction został udostępniony w ramach open access.

Dr Arno jest architektem i adiunktem na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej. Jej działalność naukowa koncentruje się na architekturze sakralnej i monumentalnej. Jest autorką artykułów i publikacji naukowych poświęconych adaptacyjnemu wykorzystaniu kościołów, ochronie zabytków oraz zrównoważonemu rozwojowi w architekturze. Należy do organizacji Future for Religious Heritage, European Academy of Religion oraz do Polskiego Komitetu Narodowego ICOMOS – Komisji Historii i Konserwacji Architektury Sakralnej.