Profesorowie
Jan
Czochralski
Jan Czochralski (1885–1953) to jeden z najważniejszych naukowców XX wieku, twórca metody otrzymywania monokryształów, bez której nie byłoby współczesnych komputerów, smartfonów ani technologii półprzewodników. Choć jego odkrycia prowadziły świat ku nowym epokom, on sam przez dziesięciolecia pozostawał w Polsce niemal nieobecny – zapomniany, błędnie oceniany, pochowany w bezimiennym grobie. To opowieść o człowieku, który wyprzedził czas, a mimo to na długo przegrał z historią.
Miasto, którego nie ma na mapie
Jan Czochralski urodził się 23 października 1885 roku w Kcyni – małym wielkopolskim miasteczku w zaborze pruskim, którego wielu Polaków do dziś nie potrafiłoby wskazać na mapie. Był ósmym z dziesięciorga dzieci Franciszka, stolarza i Marty z Suchomskich. Dorastał w świecie, w którym codziennością była dwujęzyczność – w dokumentach jego ojciec figuruje równolegle jako Franz i Franciszek, co dobrze oddaje realia Kcyni tamtego czasu.
Jako chłopiec spędzał długie godziny zarówno w drogerii Wojciecha Siemianowskiego na Kozim Rynku, jak i – jak wspominała jego matka – w aptece „Pod Czarnym Orłem”. To właśnie tam, pod okiem polskich i niemieckich właścicieli, uczył się elementarnej chemii, mieszał substancje, obserwował reakcje i rozwijał swoją aptekarską precyzję.
Nie miał matury, miał za to intuicję, cierpliwość i nieposkromioną ciekawość. Uczył się w kcyńskim Seminarium Nauczycielskim (1903–1904), które jednak porzucił po konflikcie z nauczycielem. Rodzinna opowieść mówi o zniszczeniu świadectwa, ale źródła tego nie potwierdzają. W wieku szesnastu lat wyruszył w świat – bez dyplomu, lecz z przekonaniem, że wiedza nie kończy się w szkolnych murach.
Berlin – laboratorium przyszłości
Na początku XX wieku trafił do Berlina – miasta, które było wówczas centrum technologicznej Europy. Pracował kolejno w aptece dra Augusta Herbranda, w Chemische Fabrik Kunheim & Co., a od 1907 roku w laboratoriach koncernu Allgemeine Elektricitäts-Gesellschaft (AEG) w Oberspree. To tam zetknął się z przemysłową chemią, metaloznawstwem i aparaturą, która wyznaczała granice ówczesnej nauki.
W 1908 roku skonstruował własny metalowy termometr rezystancyjny – przyrząd do precyzyjnego pomiaru przewodnictwa metali, który otworzył mu drogę do metrologii i badań strukturalnych.
Choć brakowało mu formalnego wykształcenia, uczęszczał – według własnych relacji – jako wolny słuchacz na wykłady w Technische Hochschule Charlottenburg. W 1910 roku poślubił niemiecką pianistkę Margaretę Haase, poznaną na koncercie chopinowskim – to ona wniosła do jego życia ton artystyczny i humanistyczny.
W AEG współpracował z wybitnym metaloznawcą Wichardem von Moellendorffem. W 1911 roku został jego asystentem, a dwa lata później współopublikował z nim pierwszą pracę naukową w tygodniku „Verein Deutscher Ingenieure”, poświęconą przemieszczeniom atomów w kryształach metali. Wspólnie prowadzili badania nad krystalizacją metali i wpływem naprężeń na ich strukturę. W 1913 roku opublikowali pracę „Technologische Schlüsse aus der Kristallographie der Metalle” w tygodniku VDI, rozpoczynając tym samym rozdział w dziejach metalurgii eksperymentalnej.