Znak Politechniki Warszawskiej

Co łączy Politechnikę i złamanie szyfru „Enigmy”?

Maszyna szyfrująca "Enigma"

„Enigma” była oparta na zasadzie obracających się wirników, fot. Pilsudski Institute London, Wikipedia, CC-BY-SA 4.0

Żeby poznać rozwiązanie tej zagadki, musimy się cofnąć do burzliwych lat odzyskiwania przez Polskę niepodległości. Antoni Palluth – syn pracownika pocztowego z Pobiedzisk miał w 1918 roku 18 lat. W czasie służby w oddziałach Łączności Wojska Polskiego, między innymi przy obsłudze radiostacji w Cytadeli Poznańskiej, poznał ledwie o dwa lata starszego Maksymiliana Ciężkiego. Od tego wszystko się zaczęło. 

Zapraszamy do przeczytania najnowszego artykułu z cyklu Badania - Innowacje - Technologie.

Spotkanie z Ciężkim sprawiło, że Palluth zainteresował się zagadnieniami krótkofalarstwa i kryptologii. Wkrótce okazało się, że zwiąże z nimi swoją przyszłość. Na początku lat 20. XX wieku związał się jednak z Politechniką Warszawską. W latach 1921-1925 był studentem, a w latach 1927-1929 wolnym słuchaczem Wydziału Inżynierii Lądowej PW.

Przedsiębiorca i nauczyciel

W połowie trzeciej dekady XX wieku Palluth zaczął pracę w Biurze Szyfrów Sztabu Głównego Wojska Polskiego w dziale szyfrów niemieckich. Był na to stanowisko idealnym kandydatem: nie tylko miał wiedzę kryptologiczną i doświadczenie w radiokomunikacji, ale też świetnie znał niemiecki (w tym dialekty).

W 1928 roku wspólnie ze Stanisławem i Ludomirem Danilewiczami oraz Edwardem Fokczyńskim założył Wytwórnię Radiotechniczną „AVA”. Zajmowała się ona produkcją sprzętu radiotechnicznego, a w ciągu kilku następnych lat odegrała ważną rolę w pracach nad rozwiązaniem niemieckiego szyfru maszynowego „Enigma”. 

Kolejny przełom w życiu inżyniera z Politechniki Warszawskiej przyniósł rok 1929. Palluth został wówczas wykładowcą tajnych kursów kryptologii wojskowej w Poznaniu. Uczestnikami tych zajęć byli młodzi absolwenci matematyki Uniwersytetu Poznańskiego, m.in. Marian Rejewski, Henryk Zygalski i Jerzy Różycki. Dzisiaj znamy ich jako autorów złamania szyfru „Enigmy”.

Deszyfraż był wielkim wyzwaniem. Wszak Niemcy uważali „Enigmę” za cud techniki. W końcu, pod koniec 1932 roku polscy kryptolodzy złamali szyfr. 

To nie był jednak koniec prac. W 1933 lub 1934 roku (w źródłach pojawiają się obie daty) wykonano pierwsze polskie repliki maszyny. Wyprodukowała je oczywiście wytwórnia „AVA”, należąca m.in. do Pallutha. Dzięki kopiom specjaliści byli w stanie odtworzyć niemieckie szyfry w dużo krótszym czasie niż wcześniej. Jak czytamy na stronie Wirtualnego Muzeum Pobiedzisk: Był to wielki sukces konstruktorów, matematyków i kryptologów, a ogromne zasługi położył tu inż. Antoni Palluth, który był głównym koordynatorem i niejako twórcą odtworzonej niemieckiej „Enigmy”.

Pomoc dla sojuszników

Konstruktorzy z wytwórni „AVA” stworzyli potem jeszcze cyklometr (urządzenie przyspieszające łamanie szyfrów) i przyrząd do odtwarzania kluczy „Enigmy” (tzw. bombę kryptograficzną) umożliwiający automatyzację prac deszyfrażowych. Pod kierunkiem Pallutha powstała do tego „Lacida” – oryginalna polska maszyna szyfrująca.

W 1939 roku zbudowane w wytwórni „AVA” repliki „Enigmy” przekazano sztabom wojskowym z Wielkiej Brytanii i Francji. Dzięki temu przez całą II wojną światową mogły odczytywać tajne wiadomości przekazywane przez radio przez Niemców.

„Enigma” na wystawie w Muzeum Techniki w Warszawie

„Enigma” na wystawie w Muzeum Techniki w Warszawie, fot. Elgaard, Wikipedia, CC BY-SA 3.0

Sukcesy i tragedie

Co działo się z Antonim Palluthem w czasie wojny? Wraz z grupą z Biura Szyfrów ewakuował się z Polski najpierw do Rumunii, a potem do południowej Francji. Tam został kierownikiem technicznym tajnego antyniemieckiego ośrodka wywiadowczego. Największym sukcesem jego ponaddwuletniej działalności było złamanie kolejnego niemieckiego szyfru. Posługiwali się nim agenci działający we francuskich portach nad Morzem Śródziemnym i będący w stałym kontakcie z centralą wywiadu w Stuttgarcie.

Kiedy w listopadzie 1942 roku Niemcy zajęli południe Francji, grupa polskich kryptologów próbowała ewakuować się do Hiszpanii, a potem do Wielkiej Brytanii. Palluthowi ta sztuka się nie udała. Trafił do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen – Oranienburg. Zginął 18 kwietnia 1944 roku podczas bombardowania przez samoloty alianckie.

To, kto złamał szyfr „Enigmy”, jeszcze długo po zakończeniu II wojny światowej było tajemnicą. Uczestników prac poznaliśmy dopiero w latach 70. XX wieku. Historycy szacują, że rozwiązanie szyfru skróciło wojnę o ok. 3 lata. 

 

Agnieszka Kapela

Biuro ds. Promocji i Informacji

___________

Na podstawie:

Antoni Palluth [w:] zbiory Wirtualnego Muzeum Pobiedzisk, http://muzeum.pobiedziska.pl/eksponat/eks_pdf/id/484, dostęp: 27 lipca 2017 roku.

Antoni Palluth [w:] Internetowy Polski Słownik Biograficzny, http://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/antoni-palluth, dostęp: 27 lipca 2017 roku.

Złamali szyfr „Enigmy”, ocalili 30 milionów ludzihttp://www.polskieradio.pl/39/156/Artykul/752845,Zlamali-szyfr-Enigmy-ocalili-30-milionow-ludzi, dostęp: 27 lipca 2017 roku.